“Yarın başlarım”: Erteleme neden bu kadar zor kırılıyor?

“Yarın başlarım.” “Biraz sonra oturacağım.” “Şu an hazır hissetmiyorum.”

Bu cümleleri neredeyse herkes kurar. Çoğumuz da ardından kendimize aynı şeyi söyleriz: “Tembelim, iradem yok.” Oysa erteleme, dışarıdan göründüğü kadar basit bir irade meselesi değildir. Bu yazıda ertelemenin arkasında neler olabileceğine ve erteleme anını fark etmek için kendinize sorabileceğiniz birkaç soruya bakacağız.

Erteleme bir zaman sorunu değil, çoğu zaman bir duygu meselesidir

Ertelediğimiz işlerin ortak bir özelliği vardır: İçimizde rahatsız edici bir şey uyandırırlar. Bu bazen sıkıntıdır, bazen belirsizlik, bazen de “ya iyi yapamazsam?” kaygısı.

İşi sonraya bıraktığımız anda bu rahatsızlık kısa bir süreliğine azalır. Zihin bu rahatlamayı hatırlar ve bir dahaki sefere aynı yolu yeniden seçer. Ancak iş ortadan kalkmaz; zaman daraldıkça suçluluk ve baskı artar, iş gözümüzde daha da büyür. Böylece erteleme kendi kendini besleyen bir döngüye dönüşür.

Bu yüzden “daha disiplinli olmalıyım” diye kendini zorlamak çoğu zaman işe yaramaz. Asıl soru “neden yapmıyorum?” değil, “bu iş bende ne hissettiriyor?” sorusudur.

Mükemmel olma beklentisi başlamayı zorlaştırabilir

Ertelemenin en sık eşlikçilerinden biri mükemmeliyetçi beklentilerdir. “Ya hep ya hiç” biçiminde düşündüğümüzde, kusursuz yapamayacağımız bir işe başlamak bile tehdit gibi gelebilir:

• “Tam olarak hazır olmadan başlamamalıyım.”
• “Yarım yamalak yapacaksam hiç yapmayayım.”
• “Hata yaparsam yetersiz olduğum anlaşılır.”

Bu düşünceler, kişiyi işe hiç başlamamaya ya da bitirmek yerine sonsuza kadar üzerinde oynamaya yöneltebilir. Bazen sorun yetersizlik değil, kişinin kendisinden insanüstü bir performans beklemesidir.

Erteleme anında kendinize sorabileceğiniz sorular

Bir dahaki sefere bir işi ertelediğinizi fark ettiğinizde, kendinizi suçlamak yerine birkaç saniye durup şu soruları sorabilirsiniz:

1. Şu an ne hissediyorum? Sıkıntı mı, kaygı mı, yorgunluk mu, belirsizlik mi? Duyguyu adlandırmak, onu yönetmenin ilk adımıdır.
2. Bu işle ilgili aklımdan hangi düşünce geçiyor? “Çok büyük”, “nereden başlayacağımı bilmiyorum”, “iyi olmayacak” gibi.
3. Bu düşünce ne kadar gerçekçi? Bir arkadaşım aynı durumda olsa ona ne söylerdim?
4. İşin en küçük ilk adımı ne? “Raporu yazmak” değil, “dosyayı açıp başlığı yazmak” gibi birkaç dakikalık bir adım.
5. “Yeterince iyi” bir ilk taslak neye benzer? Kusursuz değil, yalnızca var olan bir taslak.

Bu sorular ertelemeyi bir anda ortadan kaldırmaz; ama otomatik hâle gelmiş bir döngüyü fark edilir kılar. Döngüyü fark etmek, onu değiştirmenin ön koşuludur.

Kendinize sert davranmak işe yarıyor mu?

Erteleyen birçok kişi, bir sonraki seferde başlamak için kendini daha çok eleştirmesi gerektiğini düşünür. Ne var ki kendini sert biçimde eleştirmek suçluluk ve kaygıyı artırır; bu da işi daha da kaçınılası hâle getirebilir. Araştırmalar, kendine karşı daha anlayışlı bir tutumun ertelemeyle baş etmeye yardımcı olabileceğine işaret etmektedir.

Bu, sorumluluktan kaçmak anlamına gelmez. “Yine yapamadım, ben böyleyim” yerine “Bu iş bana zor geliyor; küçük bir adımla başlayabilirim” diyebilmek, kişinin yeniden denemesini kolaylaştırır.

Ne zaman destek almak faydalı olabilir?

Ara sıra ertelemek insan olmanın bir parçasıdır. Ancak erteleme;

• okul, iş veya ilişkilerde belirgin kayıplara yol açıyorsa,
• sürekli bir suçluluk ve yetersizlik hissi yaratıyorsa,
• denediğiniz planlar kısa sürede dağılıyorsa,
• kaygı, mutsuzluk ya da tükenmişlik duygusuyla birlikte görülüyorsa

bir ruh sağlığı profesyoneliyle görüşmek faydalı olabilir. Terapide erteleme döngüsünü kişiye özgü olarak birlikte inceler, düşünce kalıpları üzerinde çalışır ve günlük yaşamda uygulanabilir adımlar belirleriz.

Bu konuyu ve terapide nasıl ele alındığını ayrıntılı olarak Erteleme, Odaklanma ve Mükemmeliyetçilik sayfasında bulabilirsiniz.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; tanı, değerlendirme veya terapi yerine geçmez. Kendinizi ya da bir başkasını tehlikede hissediyorsanız 112 Acil Çağrı Merkezi’ni arayın.